ગંગા સતી: નારી શક્તિ અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાનની અમર પ્રેરણા

વીજળી ને ચમકારે મોતીડાં પરોવો પાનબાઈ.. જેવા પ્રસિદ્ધ પદો આપણને મળ્યાં એની પાછળનો ઈતિહાસ રોચક છે. ગંગા સતીનાં પતિ કહળસંગ બાપુને અમુક સિદ્ધ મંત્રનો આવિર્ભાવ થયો હતો. એકવાર એક છોકરાને સર્પ કરડ્યો અને દંશ ઉતારવા એમણે મંત્રનો પ્રયોગ કર્યો, અને છોકરો જીવીત થયો. એકવાર એક ગાય જીવીત થઈ, આમ ચમત્કારિક ઘટના ઘટતાં લોકો કહળસંગ બાપુની ભગવાન જેમ પૂજા કરવાં લાગ્યાં, અને એટલે કહળસંગ બાપુને પાછળથી બહુ પસ્તાવો થયો કે, આવું કરવાથી સમાજમાં આવી સિદ્ધિનાં દૂરપયોગને પ્રોત્સાહન મળશે, અને એમણે સમાધિ લેવાનું નક્કી કર્યું. ગંગા સતીએ પણ એમની સાથે જ સમાધિ લેવાનું નક્કી કર્યું, પરંતુ એમણે એને કહ્યું કે હજી પાનબાઈનું આધ્યાત્મિક જ્ઞાન અધૂરું છે! માટે ગંગા સતી એ પાનબાઈને 52 દિવસ સુધી એક એક પદ દ્વારા આધ્યાત્મિક જ્ઞાન આપ્યું, અને 53 માં દિવસે પછી એમણે પણ સમાધિ લીધી એવી વાત છે. આ પદ કે જ્ઞાન જે ગંગા સતી અને પાનબાઈનાં સંવાદ રુપે આપણે ત્યાં પુસ્તકમાં સચવાયેલું પડ્યું છે.

ગંગા સતીનાં ભજનોની ખાસિયત એ છે કે, આ ભજનો ભક્તિ પ્રેરક હોવાં છતાં એમાં એકપણ ભગવાનનો સંકેત નથી, પરંતુ મોટેભાગે આતંર બાહ્ય પ્રકૃતિમાં સામાન્ય રુપે રહેલા ભગવાનનો મહિમા ગાયો છે! જેમાં સદગુરુ કે સાધુ નો મહિમા છે, તો ક્યાંક ઉચ્ચ વૈજ્ઞાનિક સત્યનો નિર્દેશ પણ છે, અને સૌથી મહત્વનું એમણે તન અને મનનાં બળ તરફ સંકેત કરી માનવીને જાગૃત કર્યા છે.

૧)વીજળીનાં ચમકારે મોતીડાં પરોવો પાનબાઈ..
નહીં તો અચાનક અંધારા થાય રે…
જોત રે જોતામાં દિવસો વહી ગયાં રે..
એકવીસ હજાર છસોને કાળ ખાયે‌ જી રે..

૨)મેરુ રે ડગે પણ જેનાં મનડા ડગે નહીં પાનબાઈ.
મરને ભાંગી પડે બ્રહ્માંડ રે..
વિપત્તિ પડે તોય વણસે નહીં,
સોઈ હરિજન નાં પ્રમાણ રે..

૩) અભ્યાસ જાગ્યા પછી ભમવું નહીં,
ને ન રહેવું ભેદવાદી નાં સાથ રે..
કાયમ રહેવું એકાંતમાં..
ને માથે સદગુરુનો હાથ રે..

૪)આદિ અનાદિ છે વચન પરિપૂર્ણ..
વચનથી અધિક નહીં કાંઈ રે..
વચન જાણ્યાં થકી શુદ્ધ પ્રેમ જાગે રે.
ને સુરતા નિર્ગુણમાં સમાય રે..

૫)એકાગ્રચિત કરી સાંભળો રે પાનબાઈ,
મોટો કહું છું ઇતિહાસ રે..
એ ઇતિહાસ સાંભળશો ત્યારે,
પ્રગટશે પૂર્ણ વિશ્વાસ રે..

૬)હરખ ને શોકની આવે નહીં હેડકી ને‚
આઠે પહોર રહે આનંદજી
નિત્ય રહે સત્સંગમાં ને
તોડે માયા કેરા ફંદજી – મેરુ.

૭)સદગુરુ વચનનાં થાવ અધિકારી પાનબાઈ.
મેંલી દીયો મનના અભિમાન રે..
આળસ મેલીને તમે આવો મેદાનમાં ને,
સમજો સદગુરુ ની શાન રે..

૮)શીલવંત સાધુ ને વારેવારે નમીએ પાનબાઈ,
જેના બદલે નહીં વર્તમાન રે..
ચિત્તની રે વૃત્તિ જેની સદા નિરમળી ને,
જેને મહારાજ થિયા મે’રબાન રે..

૯)કુપાત્ર ની આગળ વસ્તુ ન વાવીએ,
સમજીને રહીએ ચૂપ રે..
શરણે આવીને કરે ધનનો ઢગલો,
ભલે હોય મોટો ભૂપ રે.

આવાં એક એકથી ચડિયાતા ભજનો આપનાર ગંગા સતી, ઓગણીસમી સદી એટલે કે ઈ.સ 1846 માં જન્મ થયો, અને માત્ર 49 વર્ષની ઉંમરે એટલે કે 1894 માં સમાધિ લીધી. પહેલાંની સ્ત્રીઓ પતિ પાછળ ચિતા પર ચડીને પોતાની જાતને બાળીને ભસ્મ કરી નાખતી, અને એ રીતે ગંગા એ પણ એમનાં પતિ કહળસંગ બાપુ પાછળ સમાધિ લીધી, એટલે આપણે એને ગંગા સતી કહીએ છીએ, એમની સમાધિ પછી બે દિવસે પાનબાઈ એ પણ સમાધિ લીધી, અને આજે પણ સમઢિયાળામાં એમની સમાધિ જોવા મળે છે. ગંગા સતી આપણને પોતીકી લાગે છે, કારણ કે સાવ એકસોને ત્રીસ પાંત્રીસ વર્ષ પહેલાંની આ વાત છે. એમણે ચોપડીનો કોઈ અભ્યાસ કરેલ ન હોવાં છતાં, એક એક શબ્દ આધ્યાત્મિકતાથી સભર છે! પતિ પત્ની બંને ભક્તિ અને વૈરાગ્યનાં પથિક હોવાથી ગામ બહાર એક ઝૂંપડી બનાવીને રહેતા હતા! ભૂધરદાસજી નામનાં એક સાધુએ ગંગા સતીનાં આ ભજનોને લિપિ બદ્ધ કર્યા! એટલે આપણને પણ આ આધ્યાત્મિક પદો મળ્યા ,અને ઈતિહાસ સુધી પહોંચ્યાં. સદગુરુ કૃપા રહેશે તો એમનાં પદ પર ચિંતન કરીશું,પણ અત્યારે ફક્ત એક લાઈન “એકવીસ હજાર છસો ને કાળ ખાય”! માનવી દર એક મિનિટમાં પંદર શ્વાસ લે છે, અને એ રીતે આખાં દિવસનાં, એકવીસ હજાર છસો શ્વાસ થયાં, અને કાળ એટલે મૃત્યુ એને ખાઈ જાય છે. નરસિંહ મહેતાનાં પદ માં પણ વેદ વેદાંતી વાતો વણેલી હોય છે,! આનાં પરથી સ્પષ્ટ નક્કી થાય છે કે, આવાં ગૂઢ તત્વોથી ભરેલા જ્ઞાન માટે યુનિવર્સિટીમાં જવું જરૂરી નથી. તો ગંગા સતીના ચરણોમાં શત શત વંદન કરીએ, અને એમનાં ભજનો થકી આધ્યાત્મિક સફર ખેડી શકીએ, એમણે પીરસેલું અમૃત પચાવીને આપણે પણ આત્મબોધ પ્રાપ્ત કરી શકીએ, તો એમનો આ જન્મ શુભ મંગલની સર્વોપરિતા માટે સફળ થયો ગણાય. જય ભવાની.