જુઓ રસોડાથી લઈને ફેક્ટરી સુધીનું લિસ્ટ ભારત માત્ર ઓઈલ જ નહીં, ઈરાનથી મંગાવે છે ખાસ વસ્તુઓ ભારત અને ઈરાન વચ્ચે ડોલરના બદલે રૂપિયામાં થાય છે લેવડદેવડ : તેલ સિવાય ઘણી ચીજાે પર છે ભારતની ર્નિભરતા ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવે આખી દુનિયાની ચિંતા વધારી દીધી છે. યુદ્ધના આ વાતાવરણમાં ભારતની ભૂમિકા ઘણી મહત્વની બની ગઈ છે, કારણ કે ભારતના સંબંધો ઇઝરાયેલ અને અમેરિકાની સાથે સાથે ઈરાન સાથે પણ ખૂબ જ જૂના અને મજબૂત છે. ઘણીવાર આપણે ઈરાનને માત્ર ક્રૂડ ઓઈલના સ્ત્રોત તરીકે જાેઈએ છીએ, પરંતુ હકીકતમાં ઈરાનથી ભારત આવતી વસ્તુઓની યાદી ઘણી લાંબી છે, જે આપણા રસોડાથી લઈને ફેક્ટરીઓ સુધી કામ લાગે છે. ચાલો આ લિસ્ટ વિશે જાણીએ.
ઈરાનથી આવતી મહત્વની વસ્તુઓની યાદી : ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનો વેપાર માત્ર ક્રૂડ ઓઈલ સુધી સીમિત નથી. ભારત પોતાની ઔદ્યોગિક અને ખાદ્ય જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે ઈરાનથી મોટી માત્રામાં ઓર્ગેનિક કેમિકલ, ડ્રાય ફ્રૂટ (જેમ કે ખજૂર અને બદામ), અને ખનિજ ઈંધણ આયાત કરે છે. આમાં બિટુમેન (ડામર) અને મેથેનોલ જેવા ઉત્પાદનો સામેલ છે, જેનો ઉપયોગ રોડ નિર્માણ અને ઉદ્યોગોમાં થાય છે. આ ઉપરાંત મીઠું, સલ્ફર, પથ્થર, પ્લાસ્ટિક, લોખંડ, સ્ટીલ અને કાચની વસ્તુઓની પણ ઈરાનથી ભારે માંગ રહે છે.
કેમિકલ અને પેટ્રોકેમિકલ સેક્ટરમાં ર્નિભરતા : આંકડાઓની વાત કરીએ તો, ઈરાનથી થતી કુલ આયાતમાં ઓર્ગેનિક કેમિકલનો હિસ્સો સૌથી વધુ, લગભગ ૪૮% છે. આ કેમિકલ ભારતની ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અને પ્લાસ્ટિક ઉદ્યોગો માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ ઉપરાંત ઇનઓર્ગેનિક કેમિકલ અને રેઝિનની પણ આયાત કરવામાં આવે છે. ઈરાનના પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો ભારતીય મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરને મજબૂતી આપે છે, જેનાથી બન્ને દેશો વચ્ચે વ્યાપારી સંતુલન જળવાઈ રહે છે.
ખાસ શાકભાજી અને સૂકો મેવો : ઈરાનથી આવતી ભારત વસ્તુઓમાં બીજાે સૌથી મોટો હિસ્સો ખાવા-પીવાની ચીજાે, ખાસ કરીને ડ્રાય ફ્રૂટનો છે. કુલ આયાતમાં આનો ફાળો લગભગ ૨૯% જેટલો છે. આપણે જે બદામ, પિસ્તા અને ખજૂર ખાઈએ છીએ, તેનો મોટો ભાગ ઈરાનના બગીચાઓમાંથી આવે છે. આ ઉપરાંત ઈરાનથી સફરજન અને કેટલીક ખાસ પ્રકારની શાકભાજી પણ ભારત પહોંચે છે. ભારતના તહેવારો અને રોજિંદા આહારમાં ઈરાની ડ્રાય ફ્રૂટનું એક મોટું બજાર અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
વ્યાપારના આંકડા અને આર્થિક સમીકરણ : નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ દરમિયાન ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનો કુલ દ્વિપક્ષીય વેપાર અંદાજે ૧.૬૮ અબજ ડોલર રહ્યો છે. આ વેપારની ખાસ વાત એ છે કે, ભારતનું પલ્લું ભારે રહ્યું છે. ભારતે ઈરાનને ૧.૨૪ અબજ ડોલરના સામાનની નિકાસ કરી, જ્યારે ત્યાંથી ૦.૪૪ અબજ ડોલરનો સામાન મંગાવ્યો. જાે કે, કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય આંકડા (ેંદ્ગ ર્ઝ્રંસ્ઇછડ્ઢઈ) અનુસાર, ૨૦૨૪માં આયાતનો આંકડો વધીને ૧.૦૬ અબજ ડોલર સુધી પહોંચી ગયો છે, જે દર્શાવે છે કે પ્રતિબંધો હોવા છતાં વેપાર વધી રહ્યો છે.
રૂપિયા-રિયાલમાં થાય છે વેપાર : ઈરાન પર અમેરિકા દ્વારા લગાવવામાં આવેલા પ્રતિબંધોને કારણે ડોલરમાં વેપાર કરવો મુશ્કેલ બની જાય છે.
આવી સ્થિતિમાં ભારત અને ઈરાને વેપાર ચાલુ રાખવા માટે ‘રૂપિયા-રિયાલ પેમેન્ટ મેકેનિઝમ‘ વિકસાવ્યું છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ બન્ને દેશો પોતાની સ્થાનિક કરન્સીમાં લેવડદેવડ કરે છે. આનાથી માત્ર વિદેશી હૂંડિયામણની બચત જ નથી થતી, પરંતુ વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે પણ બન્ને દેશોનો કારોબાર કોઈપણ અવરોધ વિના ચાલતો રહે છે.
બન્ને દેશોના ઐતિહાસિક સંબંધો : ભારત અને ઈરાનના સંબંધો વર્ષ ૧૯૪૭ના ભાગલા પહેલા ભૌગોલિક રીતે ખૂબ જ નજીક હતા. જાે કે, પાકિસ્તાન બન્યા પછી સીધો જમીની રસ્તો ખતમ થઈ ગયો, પરંતુ ૧૯૫૦માં બન્ને દેશોએ ઔપચારિક રાજદ્વારી સંબંધો શરૂ કર્યા. ૧૯૭૪માં ઇન્દિરા ગાંધીની ઈરાન મુલાકાત બાદ વેપારને નવી દિશા મળી. આજે ભારત અને ઈરાન ઉર્જા સુરક્ષા, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, આઈટી અને માઈનિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં એકબીજાને સહકાર આપી રહ્યા છે, જે યુદ્ધના આ સમયમાં પણ જળવાઈ રહ્યો છે.
નિર્માણ અને કૃષિ ક્ષેત્રમાં ઈરાનનું યોગદાન : ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રે ઈરાનથી આવતું બિટુમેન (ડામર) રોડ બનાવવાના કામમાં આવે છે. તો બીજી તરફ, ઈરાનથી આવતું ખાતર ભારતીય ખેતી માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આ ઉપરાંત કાચ અને કાચની બનેલી વસ્તુઓ પણ મોટા પ્રમાણમાં ત્યાંથી મંગાવવામાં આવે છે. ભલે ઓછા પ્રમાણમાં હોય, પણ ચામડું અને અન્ય કાચા માલની આયાત ભારતીય લઘુ ઉદ્યોગોને કાચો માલ પૂરો પાડવામાં મદદ કરે છે.
