ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના ભૂતપૂર્વ ગવર્નર શક્તિકાંત દાસને વડા પ્રધાનના મુખ્ય સચિવ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. મુખ્ય સચિવને વડા પ્રધાનના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સહાયક માનવામાં આવે છે. નિવૃત્ત IAS અધિકારી કદાચ ઇતિહાસમાં પહેલા અમલદાર છે જેમણે આ પદ સંભાળ્યું છે અને તેમને નાણાકીય નીતિ (કેન્દ્રીય બેંક દ્વારા નિયંત્રિત) અને નાણાકીય નીતિ (સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત) બંને પર કામ કરવાનો અનુભવ છે. આ ઉપરાંત, દાસના નામે એક બીજી ખાસિયત એ છે કે તેઓ બિમલ જાલાન (૧૯૯૭-૨૦૦૩) પછી ૬ વર્ષનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કરનારા બીજા આરબીઆઈ ગવર્નર છે.
મુખ્ય સચિવનું કામ શું છે?
મુખ્ય સચિવ પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય (PMO) ના વહીવટી વડા છે અને તેમને પ્રધાનમંત્રીના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સહાયક માનવામાં આવે છે. હાલમાં, ૧૯૭૨ બેચના નિવૃત્ત IAS અધિકારી પ્રમોદ કુમાર મિશ્રા મુખ્ય સચિવ છે. શક્તિકાંત દાસ બીજા મુખ્ય સચિવ હશે. તમને જણાવી દઈએ કે પીએમઓમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર, પીએમના સલાહકાર, અધિક સચિવ, સંયુક્ત સચિવ અને અન્ય વરિષ્ઠ અમલદારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. મુખ્ય સચિવને પ્રધાનમંત્રી અને વિદેશી મહાનુભાવો વચ્ચે ચર્ચા થનારી બાબતો પર નોંધો તૈયાર કરવાનું, વિવિધ મંત્રાલયો અને વિભાગો વચ્ચે સંકલન સુનિશ્ચિત કરવાનું, પ્રધાનમંત્રી સમક્ષ મહત્વપૂર્ણ આદેશો શેર કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત, તેમનું મુખ્ય કામ નીતિ નિર્માણ, વહીવટી કાર્ય અને મહત્વપૂર્ણ સરકારી બાબતોને સલાહ આપવાનું અને તેનું ધ્યાન રાખવાનું છે. આ ઉપરાંત, તેઓ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના મુદ્દાઓ પર પણ પીએમને સલાહ આપે છે. પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય ચલાવવા માટે પણ મુખ્ય સચિવ જવાબદાર છે.
શક્તિકાંત દાસ કોણ છે?
શક્તિકાંત દાસને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના મુખ્ય સચિવ-2 તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. પરંતુ, આ પોસ્ટ પહેલી વાર બનાવવામાં આવી છે. કેબિનેટ નિમણૂક સમિતિએ શનિવારે તેનું જાહેરનામું બહાર પાડ્યું હતું. શક્તિકાંત દાસ ૧૯૮૦ માં તમિલનાડુ કેડરના અધિકારી તરીકે ભારતીય વહીવટી સેવામાં જોડાયા. દિલ્હી યુનિવર્સિટીની સેન્ટ સ્ટીફન્સ કોલેજમાંથી ઇતિહાસમાં સ્નાતક થયા પછી, તેઓ 2014 માં ખાતર સચિવ બન્યા. આ પછી તરત જ, તેમને ભાજપની આગેવાની હેઠળની NDA સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન નાણા મંત્રાલયમાં મહેસૂલ સચિવ બનાવવામાં આવ્યા. ઓગસ્ટ 2015 માં તેમને આર્થિક બાબતોના સચિવ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા અને મે 2017 માં તેમની નિવૃત્તિ સુધી તેઓ આ પદ પર રહ્યા. દાસ 15મા નાણાપંચના સભ્ય પણ હતા.
2018 થી ડિસેમ્બર 2024 સુધી RBI ગવર્નર
શક્તિકાંત દાસ 2018 થી ડિસેમ્બર 2024 સુધી RBI ગવર્નર તરીકે સેવા આપશે. તેમની નિમણૂક અંગેની એક સત્તાવાર યાદીમાં જણાવાયું છે કે ભારત સરકારના નાણા મંત્રાલયમાં તેમના લાંબા કાર્યકાળ દરમિયાન, તેઓ 8 કેન્દ્રીય બજેટની તૈયારી સાથે સીધા સંકળાયેલા હતા. દાસે વિશ્વ બેંક, એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક (ADB), ન્યુ ડેવલપમેન્ટ બેંક (NDB) અને એશિયન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંક (AIIB) માં ભારતના વૈકલ્પિક ગવર્નર તરીકે પણ સેવા આપી છે. તેમણે IMF, G-20, BRICS, SAARC વગેરે જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું છે.
શક્તિકાંત દાસે ઘણા પડકારોનો સામનો કર્યો
શક્તિકાંત દાસના કાર્યકાળ દરમિયાન, RBI ને વિવિધ સ્થાનિક અને બાહ્ય આંચકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો. આમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લીઝિંગ અને ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસીસ (IL&FS) નું પતન અને અન્ય નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્શિયલ કંપનીઓ (NBFCs) પર તેની અસર, COVID-19 રોગચાળો અને રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધની ફુગાવા પરની અસરનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, તેમણે ચલણમાંથી 2,000 રૂપિયાની નોટો પાછી ખેંચવાની દેખરેખ રાખી હતી. દાસે દેશના કાર્ડ પેમેન્ટ નેટવર્ક યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) અને RuPay ના વૈશ્વિકરણ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. જોકે, છેલ્લા 6 વર્ષથી લાંબા સમય સુધી ઊંચો ખાદ્ય ફુગાવો એક મોટો પડકાર રહ્યો છે.
