બોધકથા..કરૂણા-કર્મ અને વિવેક:આહારની નૈતિકતા પર એક આધ્યાત્મિક ચિંતન
શું માત્ર પોતાના સ્વાદ માટે કોઈ જીવનું જીવન સમાપ્ત કરવું પાપ માનવામાં આવે છે? જો કોઈ વ્યક્તિ સ્વયં કોઈ જીવને મારતો નથી પરંતુ બજારમાંથી માંસ ખરીદીને ખાય છે તો શું તે કર્મના ફળ તેને પણ મળે છે? અને જો કોઈ જીવની હત્યાથી કર્મ બને છે તો મૃત્યુ પછી તે કર્મના હિસાબ કઈ રીતે ગણવામાં આવે છે? આ પ્રશ્નોનો ઉત્તર માત્ર એક વાક્યમાં આપવો સરળ નથી કારણ કે ભારતીય ધાર્મિક પરંપરાઓમાં ભોજન,અહિંસા,જીવદયા,પરિસ્થિતિ અને ધર્મ અંગે અલગ-અલગ મત અને પ્રસંગો જોવા મળે છે.અનેક હિન્દુ પરંપરાઓ અહિંસા અને જીવો પ્રત્યે કરુણાને ખૂબ ઊંચું સ્થાન આપે છે,જ્યારે અલગ- અલગ કાળ,સમુદાય અને પરિસ્થિતિઓમાં આહાર અંગે ભિન્ન પરંપરાઓ પણ રહી છે એટલા માટે આ કથાને કોઈ વ્યક્તિ માટે અંતિમ ધાર્મિક નિર્ણય સમજવાના બદલે એક એવી આધ્યાત્મિક કથા તરીકે લેવી જોઈએ, જેનું કેન્દ્ર છે-જીવન પ્રત્યે કરૂણા,પોતાના કર્મોની જવાબદારી અને બીજા પ્રાણીના દર્દને સમજવાનો પ્રયાસ.
ભંડારાનું આયોજન અને યુવકનો પ્રશ્ન..
બહુ સમય પહેલાં એક સમૃદ્ધ ગામમાં એક ખૂબ જ ધનવાન વ્યક્તિ રહેતો હતો,તેના ઘરમાં અન્ન, ધન-દોલત અને પશુઓની કોઈ કમી નહોતી,તેના ઘરમાં આવનાર કોઈ અતિથિ ક્યારેય ખાલી હાથ પાછો જતો નહોતો.એક દિવસ તેણે તીર્થયાત્રા પર જવાનો નિશ્ચય કર્યો અને નીકળતા પહેલા આખા ગામ માટે એક વિશાળ ભંડારાનું આયોજન કર્યું.થોડા જ દિવસોમાં ભોજન તૈયાર થઈ ગયું અને મોટી સંખ્યામાં ગામના લોકો ત્યાં પહોંચ્યા.બધાએ પોતપોતાની પસંદગી અનુસાર ભોજન કર્યું. આ ભંડારામાં શાકાહારી અને માંસાહારી બંને પ્રકારના વ્યંજનો બનાવવામાં આવ્યા હતા.ભોજન સમાપ્ત થયા પછી ધનવાન વ્યક્તિએ જોયું કે ગામના કેટલાક લોકો માંસાહારી ભોજનને બિલકુલ સ્પર્શતા નહોતા.તેણે તેમની પાસે જઈને પૂછ્યું કે તેઓ આ કેમ ખાતા નથી? પ્રકૃતિમાં અનેક જીવો છે અને મનુષ્ય
સદીઓથી અલગ-અલગ પ્રકારનું ભોજન કરતો આવ્યો છે.ત્યારે સભામાં બેઠેલા અઢાર વર્ષના એક યુવકે ઊભા થઈને શાંત સ્વરમાં કહ્યું કે “શ્રીમાન ! ભોજનના વિષયમાં અલગ-અલગ માન્યતાઓ હોઈ શકે છે પરંતુ એક વાત આપણે ક્યારેય ન ભૂલવી જોઈએ કે દરેક જીવ પોતાના જીવનથી પ્રેમ કરે છે.જે રીતે આપણને આપણું જીવન પ્રિય છે તેવી જ રીતે બીજા પ્રાણીને પણ પોતાનું જીવન પ્રિય હોય છે.માત્ર સ્વાદ માટે કોઈ જીવને કષ્ટ આપતા પહેલા મનુષ્યએ પોતાના વિવેકથી વિચારવું જોઈએ.” યુવકે આગળ કહ્યું કે જો કોઈ શક્તિશાળી જીવ મનુષ્યનો શિકાર કરવા લાગે તો શું મનુષ્ય એમ કહીને બેસી રહેશે કે તે પ્રકૃતિનો નિયમ છે? ના,મનુષ્ય પોતાની રક્ષા કરશે તેથી જ જ્યાં અનાવશ્યક હિંસાથી બચવું શક્ય હોય ત્યાં કરૂણા અને અહિંસાને મહત્વ આપવું જોઈએ.
શિકારી-હરણ અને મહાત્માનો પ્રસંગ..
યુવકની આ વાત સાંભળીને સભામાં બેઠેલા એક વૃદ્ધ સાધુએ પ્રશ્ન કર્યો કે જે વ્યક્તિ પોતે જીવને નથી મારતો પણ હત્યાથી પ્રાપ્ત ભોજન ખરીદે છે,તેના કર્મને ધર્મની દ્રષ્ટિએ કેમ સમજવું? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવા માટે સાધુએ એક કથા સંભળાવી. એક ઘનઘોર જંગલ પાસેના ગામમાં એક શિકારી રહેતો હતો.તે જંગલના રસ્તાઓ સારી રીતે જાણતો હતો.એક દિવસ તે શિકાર કરવા નીકળ્યો અને એક હરણ પાછળ દોડ્યો.ભયભીત હરણ દોડતા- દોડતા એક સ્થાન પર પહોંચ્યું જ્યાં એક મહાત્મા શાંત થઈને તપસ્યા કરી રહ્યા હતા.હરણે મહાત્માની પાછળ જઈને આશરો લીધો.થોડીવારમાં શિકારી ત્યાં પહોંચ્યો અને હરણને પોતાના હવાલે કરવા કહ્યું ત્યારે
મહાત્માએ પૂછ્યું કે તું તેને કેમ મારવા માગે છે? શિકારીએ કહ્યું કે શિકાર કરવો મારૂં કામ છે, હું તેનું માંસ ખાઈ પરિવારનું પેટ ભરીશ, ત્યારે મહાત્માએ સમજાવ્યું કે દરેક કર્મને માત્ર બહાર દેખાતા પરિણામથી નથી સમજાતું પરંતુ મનુષ્યની ભાવના,ઉદ્દેશ્ય,જરૂરિયાત અને ઉપલબ્ધ વિકલ્પો પણ મહત્વપૂર્ણ હોય છે.ધર્મનો પ્રશ્ન માત્ર ‘શું ખાધું?’ સુધી સીમિત નથી પણ ‘કેમ કર્યું અને કઈ ભાવનાથી કર્યું’ તે પણ મહત્વનું છે.
અંગ દેશનો અકાલ અને રાજા-મહામંત્રીની પરીક્ષા..
શિકારીને વધુ સમજાવવા માટે મહાત્માએ અંગ દેશની એક જૂની કથા કહી.ત્યાં ભયંકર અકાળ પડ્યો ત્યારે એક વ્યક્તિએ પ્રજાના ભોજન માટે પશુ-પક્ષીઓનું માંસ વાપરવાનું સૂચન કર્યું ત્યારે રાજાના મહામંત્રીએ રાત્રે જઈને તે જ વ્યક્તિને કહ્યું કે રાજાની તબિયત સુધારવા માટે કોઈ સ્વસ્થ મનુષ્યના શરીરનું થોડું માંસ જોઈએ છે અને રાજા તેને બદલે ધન આપશે.તે વ્યક્તિ ગભરાઈ ગયો અને પોતાના શરીરનું માંસ આપવાની ના પાડી દીધી, ભલે તેટલું ધન આપવા તૈયાર થયો. મહામંત્રીએ નગરના અન્ય લોકો સાથે પણ આ જ પ્રયોગ કર્યો પરંતુ કોઈએ પોતાનું માંસ ન આપ્યું. બધા પોતાના શરીરને પ્રેમ કરતા હતા.આ કથા દ્વારા મહામંત્રીએ રાજાને સમજાવ્યું કે જેમ આપણને આપણું જીવન વ્હાલું છે તેમ બીજા જીવો પણ જીવવા માંગે છે.રાજાએ પણ સ્વીકાર્યું કે માત્ર સુવિધા માટે હિંસાને પહેલો વિકલ્પ ન બનાવવો જોઈએ.
કર્મફળ અને આંતરિક પરિવર્તન..
આ કથા સાંભળીને શિકારીનું હૃદય પરિવર્તિત થઈ ગયું, તેને સમજાયું કે જે પ્રાણીને તે માત્ર શિકાર માનતો હતો તે પણ જીવ છે અને ભયથી બચવા માંગે છે, તેણે પોતાનું ધનુષ નીચે મૂકી દીધું અને હરણને છોડી દીધું, તેણે પોતાના જીવનમાં અનાવશ્યક હિંસા ઓછી કરવાનો અને પોતાના કર્મો પર વિચાર કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.સમય જતાં તેની અંદર કરૂણા વધુ વધતી ગઈ. મહાત્માએ આગળ સ્પષ્ટ કર્યું કે ગરૂડ પુરાણ જેવા ગ્રંથોમાં કર્મફળનું વર્ણન મનુષ્યને ડરાવવા માટે નહીં પરંતુ તેને પોતાના કર્મો પ્રત્યે સજગ કરવા માટે છે.ભોજન એ મૂળ જરૂરિયાત છે પરંતુ સ્વાદ અને આવશ્યકતા વચ્ચેનો તફાવત સમજીને જ્યાં અહિંસા શક્ય હોય ત્યાં કરૂણા અપનાવવી એ જ સાચો ધર્મ છે.અંતમાં આ કથા આપણને શીખવે છે કે ધર્મ માત્ર બાહ્ય દુનિયા બદલવાનું નામ નથી પરંતુ પોતાના
આંતરિક વ્યવહાર,સંવેદના,દયા અને વિવેકને વિકસાવવાનું નામ છે.જીવન ગમે તેટલું નાનું કે મોટું હોય તેના પ્રત્યે સંવેદના રાખવાથી આપણું પોતાનું હૃદય પણ મોટું બને છે.
આલેખનઃ
વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી
નવીવાડી તા.શહેરા જી.પંચમહાલ
૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫(મો)
