ભારતે સર્વાઇકલ કેન્સર (ગર્ભાશયના મુખનું કેન્સર) અટકાવવાના તેના પ્રયાસોમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું છે; ફેબ્રુઆરી 2026માં શરૂ કરાયેલા ‘રાષ્ટ્રીય HPV રસીકરણ અભિયાન’ હેઠળ અત્યાર સુધીમાં હ્યુમન પેપિલોમાવાયરસ (HPV) રસીના 80 લાખથી વધુ ડોઝ આપવામાં આવ્યા છે. આ સિદ્ધિ જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલી દ્વારા HPV રસીકરણના વિસ્તરતા વ્યાપને દર્શાવે છે અને કિશોરીઓ માટે નિવારક સ્વાસ્થ્ય સંભાળને મજબૂત કરવાની ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને વધુ દ્રઢ બનાવે છે.
રાષ્ટ્રીય HPV રસીકરણ અભિયાનનું ઉદ્ઘાટન માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ફેબ્રુઆરી 2026માં કરવામાં આવ્યું હતું. આ અભિયાન હેઠળ, સરકારી આરોગ્ય સુવિધાઓ પર વાલીઓની સંમતિ સાથે, 14 વર્ષની કન્યાઓને સ્વૈચ્છિક અને મફત સિંગલ-ડોઝ એચપીવી રસીકરણ પૂરું પાડવામાં આવે છે.
રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા (RGI) 2021ના અંદાજ મુજબ, લગભગ 1.2 કરોડ કન્યાઓ 14 વર્ષના બાળકોના વાર્ષિક જૂથમાં આવે છે જેઓ દર વર્ષે આ પહેલથી લાભાન્વિત થાય તેવી અપેક્ષા છે.
રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ એચપીવી રસીકરણ કવરેજનો વિસ્તાર કરવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે, જેમાં કેટલાંક રાજ્યોએ તેમના નિર્ધારિત લક્ષ્યાંક જૂથોનું સંપૂર્ણ કવરેજ પ્રાપ્ત કર્યું છે.
ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને મિઝોરમે તેમની સંબંધિત નિર્ધારિત લક્ષ્યાંકિત વસ્તીનું 100 ટકા કવરેજ પ્રાપ્ત કર્યું છે. બિહાર, આંધ્ર પ્રદેશ અને આસામ એ 90 ટકાથી વધુ કવરેજ વટાવી દીધું છે, જ્યારે કર્ણાટકે 85 ટકાથી વધુ કવરેજ પ્રાપ્ત કર્યું છે. છત્તીસગઢ, સિક્કિમ, કેરળ, તેલંગાણા અને ઓડિશાએ 60 ટકાથી વધુ કવરેજ વટાવ્યું છે.
રાજ્યોમાં, ઉત્તર પ્રદેશમાં રસીકરણની સૌથી વધુ સંખ્યા નોંધાઈ છે, આ અભિયાન હેઠળ 22 લાખથી વધુ કિશોરીઓનું રસીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.
આ પ્રગતિ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા સંકલિત અમલીકરણ, સતત સમુદાય એકત્રીકરણ અને જિલ્લા કક્ષાની આરોગ્ય ટીમોના સક્રિય જોડાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ગ્રામીણ, શહેરી, દૂરના અને ભૌગોલિક રીતે પડકારરૂપ વિસ્તારો સહિત સાર્વજનિક આરોગ્ય વિતરણ નેટવર્ક દ્વારા પાત્ર કિશોરીઓ સુધી પહોંચવા માટે રાજ્યોએ સંદર્ભ-વિશિષ્ટ અભિગમો અપનાવ્યા છે.
સતત સમુદાય એકત્રીકરણ, સંકલિત અમલીકરણ અને કેન્દ્રિત ક્ષેત્રીય-સ્તરના પ્રયાસોના સમર્થનથી મધ્ય પ્રદેશ અને ગુજરાતે તેમના નિર્ધારિત લક્ષ્યાંક જૂથોનું 100 ટકા કવરેજ પ્રાપ્ત કર્યું છે. આસામ અને અન્ય પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં થયેલી પ્રગતિ પણ ભૌગોલિક રીતે વિવિધ વિસ્તારોમાં પહોંચ વધારવા માટે એકીકૃત સમુદાય આરોગ્ય નેટવર્ક્સ અને સંકલિત ક્ષેત્રીય-સ્તરની કાર્યવાહીની ભૂમિકા દર્શાવે છે.
અભિયાને સમુદાયના જોડાણ અને વિશ્વસનીય માહિતી પર ભારે ભાર મૂક્યો છે, જેમાં એચપીવી રસીકરણ અંગેની ચિંતાઓને દૂર કરવા અને ખોટી માહિતીનો સામનો કરવા માટે માતાપિતા, આરોગ્ય સંભાળ આપનારાઓ, શિક્ષકો અને ફ્રન્ટલાઈન આરોગ્ય કાર્યકરોને સક્રિયપણે જોડવામાં આવ્યા છે.
બાળરોગ ચિકિત્સકો, સ્ત્રીરોગવિજ્ઞાનીઓ અને એઇમ્સ જેવી સંસ્થાઓના નિષ્ણાતો સહિતના આરોગ્ય સંભાળ આપનારાઓએ, શિક્ષકો અને આશા તથા એએનએમ સહિતના ફ્રન્ટલાઈન આરોગ્ય કાર્યકરો સાથે મળીને રાજ્યો અને જિલ્લાઓમાં જાગૃતિ અને એકત્રીકરણના પ્રયાસોને સમર્થન આપ્યું છે.
અભિયાને યુ-વિન પ્લેટફોર્મ દ્વારા ભારતની ડિજિટલ હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો પણ ઉપયોગ કર્યો છે, જે પ્રોગ્રામ મેનેજરોને જિલ્લા સ્તરે રસીકરણ કવરેજની દેખરેખ રાખવા, કવરેજની ખામીઓ અને વંચિત રહી ગયેલા લાભાર્થીઓને ઓળખવા અને વધુ અસરકારક પ્રોગ્રામ પ્લાનિંગ અને સંસાધન ફાળવણીમાં મદદ કરવા સક્ષમ બનાવે છે.
આ રાષ્ટ્રીય અભિયાન એચપીવી રસીકરણ સાથેના વ્યાપક વૈશ્વિક અનુભવ પર આધારિત છે. વિશ્વભરમાં એચપીવી રસીના 80 કરોડથી વધુ ડોઝનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે, જે તેના ઉપયોગ અને સુરક્ષા પર નોંધપાત્ર વાસ્તવિક-દુનિયાનો અનુભવ પૂરો પાડે છે.
એચપીવી રસીકરણ, જે શરૂઆતમાં મુખ્યત્વે ઉચ્ચ-આવક ધરાવતા દેશો દ્વારા અપનાવવામાં આવ્યું હતું, તે વિવિધ આવક સ્તર ધરાવતા દેશોમાં રાષ્ટ્રીય રસીકરણ કાર્યક્રમોમાં ક્રમશઃ વિસ્તર્યું છે. હાલમાં, 87 ટકા ઉચ્ચ-મધ્યમ-આવક ધરાવતા દેશો, 78 ટકા નિમ્ન-મધ્યમ-આવક ધરાવતા દેશો અને 54 ટકા ઓછી-આવક ધરાવતા દેશોએ તેમના રાષ્ટ્રીય રસીકરણ કાર્યક્રમોમાં એચપીવી રસીઓ અપનાવી છે.
વિવિધ આવક જૂથોમાં એચપીવી રસીકરણનો વધતો સ્વીકાર ગર્ભાશયના મુખના કેન્સર નિવારણ માટેની રાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચનાના એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક તરીકે તેની વધતી ભૂમિકાને દર્શાવે છે.
અભિયાન હેઠળના તમામ રસીકરણ સત્રો સરકારી આરોગ્ય સુવિધાઓ ખાતે તાલીમબદ્ધ મેડિકલ ઓફિસરોની દેખરેખ હેઠળ યોજવામાં આવે છે.
રસીકરણ પછીની દુર્લભ પ્રતિકૂળ અસરો (AEFI) ના યોગ્ય વ્યવસ્થાપન માટે સરકારી આરોગ્ય સુવિધાઓને 24×7 આરોગ્ય સંભાળ સુવિધાઓ સાથે પણ જોડવામાં આવી છે. આ મિકેનિઝમ રસીકરણ સંબંધિત કોઈપણ પ્રતિકૂળ ઘટનાનું સમયસર મૂલ્યાંકન, દેખરેખ અને વ્યવસ્થાપન સુનિશ્ચિત કરે છે.
અભિયાન તેના અંતિમ તબક્કા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે ધ્યાન બાકી રહેલા પાત્ર લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચવા અને કોઈ પણ પાત્ર કન્યા વંચિત ન રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા પર કેન્દ્રિત છે.
આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય જાગૃતિ મજબૂત કરવા, પહોંચ સુગમ બનાવવા અને એચપીવી રસીકરણ અભિયાનના અસરકારક અમલીકરણને ટેકો આપવા માટે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, આરોગ્ય સંભાળ વ્યાવસાયિકો, ફ્રન્ટલાઈન આરોગ્ય કાર્યકરો અને સમુદાયો સાથે નજીકથી કામ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.
80 લાખ એચપીવી રસીના ડોઝની સિદ્ધિ એ ભારત માટે નિવારક આરોગ્ય સંભાળને મજબૂત કરવા અને ભાવિ પેઢીઓમાં ગર્ભાશયના મુખના કેન્સર સામે લાંબા ગાળાના રક્ષણને આગળ ધપાવવાના પ્રયાસોમાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
